O'zini o'zi band qilgan shaxs xodim emas, mustaqil ijrochi. Agar amalda kompaniya uning ishini shtatdagi xodimlar ishi kabi boshqarsa, o'zini o'zi band qilgan bilan tuzilgan shartnoma himoya qilmaydi: soliq organlari va mehnat inspeksiyasi hujjat nomini emas, haqiqiy munosabatlarni baholaydi.
1. Nima uchun 2026-yilda masala keskinlashdi
2026-yil 1-yanvardan kompaniya o'zini o'zi band qilganlarga to'lovlardan 1% ni ushlab qoladi va har biri bo'yicha hisobot topshiradi. Demak, soliq organlarida to'liq manzara bor: kimga, qanchalik tez-tez va qanday summalarda to'layapsiz. Bir xil odamlarga muntazam bir xil to'lovlar ma'lumotlarda yaqqol ko'rinadi. Shu bilan birga 2025-yildan mehnat inspeksiyasi bandlik masalalari bo'yicha ish beruvchilarni kameral tekshirmoqda, norasmiy bandlikka qarshi kurash esa davlatning ustuvor vazifasi bo'lib qolmoqda.
2. O'zini o'zi band qilgan shaxsga to'g'ridan-to'g'ri nima taqiqlangan
O'zini o'zi band qilgan shaxs sifatida faoliyat yuritish tartibi to'g'risidagi Nizom (Vazirlar Mahkamasining 23.12.2020 yildagi 806-son qarori) ikkita cheklov belgilaydi:
- o'zini o'zi band qilgan shaxs yollanma xodimlar mehnatidan foydalanishga haqli emas;
- o'zini o'zi band qilgan shaxs bir vaqtning o'zida yollanma xodim sifatida mehnat faoliyatini amalga oshirishga haqli emas.
Bundan birinchi xulosa: amaldagi xodimni avvalgi majburiyatlari, jadvali va ish joyini saqlagan holda o'zini o'zi band qilganlarga o'tkazib bo'lmaydi.
3. Mehnat munosabatlari belgilari
Tekshiruvchilar Mehnat kodeksi bo'yicha mehnat shartnomasiga xos belgilarni qidiradi:
- ijrochi kompaniya jadvali bo'yicha ishlaydi va tabelda hisobga olinadi;
- uning doimiy ish joyi, ruxsatnomasi, korporativ pochtasi va hujjatlarda lavozimi bor;
- u ichki tartib qoidalariga bo'ysunadi, xodim sifatida yo'riqnomalardan o'tadi;
- to'lov qat'iy, oyiga ikki marta, natija hajmiga bog'liq emas;
- kompaniya asbob-uskunalarni beradi va ijrochining xarajatlarini qoplaydi;
- rahbar kun davomida vazifa qo'yadi va natijani emas, jarayonni nazorat qiladi;
- ijrochi uzoq vaqt faqat bitta kompaniya uchun ishlaydi;
- unga ta'til kelishiladi va kasallik varaqasi to'lanadi.
Bitta belgining o'zi mehnat munosabatlarini anglatmaydi, lekin bir nechtasining birikmasi deyarli muqarrar ravishda qayta baholanishga olib keladi.
4. Qayta baholanish oqibatlari
| Oqibat | Bu nimani anglatadi |
|---|---|
| JShDSning qo'shimcha hisoblanishi | kompaniya ish beruvchi sifatida ushlab qolishi kerak bo'lgan to'lovlardan 12% |
| Ijtimoiy soliqning qo'shimcha hisoblanishi | butun davr uchun mehnatga haq to'lash fondidan 12% |
| Penya va soliq jarimalari | ushlab qolmaganlik va o'z vaqtida to'lamaganlik uchun |
| Ma'muriy javobgarlik | mehnat qonunchiligini buzganlik uchun Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeks bo'yicha jarima, takroriy buzilishda yuqoriroq |
| Mehnat kafolatlari | ijrochi rasmiylashtirishni, ta'til uchun kompensatsiya va boshqa kafolatlarni talab qilishi mumkin |
Muhimi, ilgari ushlab qolingan 1% qo'shimcha hisob-kitoblarni qoplamaydi: bu boshqa rejim bo'yicha soliq.
5. Nazorat ro'yxati: xatarni qanday kamaytirish mumkin
- Shartnoma predmeti natijani tavsiflaydi: nima, qancha hajmda va qaysi muddatgacha.
- Ish topshiriqlar bilan rasmiylashtiriladi, har biri bo'yicha dalolatnoma imzolanadi.
- To'lov ishlangan kunlarga emas, bajarilgan topshiriqlarga bog'liq.
- Ijrochi ishni qanday va qachon bajarishni o'zi hal qiladi, o'z asboblaridan foydalanadi.
- Hujjatlarda lavozimlar, tabel, ichki tartib qoidalari yo'q.
- Ijrochining faoliyat turi 72 turdan iborat ro'yxatda bor va yuridik shaxs buyurtmasiga mos keladi.
- Ijrochi sizda mehnat shartnomasi bo'yicha ishlamaydi va xuddi shu vazifalar bilan sizning xodimingiz bo'lmagan.
- Har bir to'lov bo'yicha shartnoma, dalolatnoma, EHF bor va 1% ushlab qolingan.
Agar munosabatlar amalda mehnat munosabatlari bo'lsa, bir necha yil uchun qo'shimcha hisob-kitoblar xatariga borgandan ko'ra mehnat shartnomasini rasmiylashtirish halolroq va uzoq muddatda arzonroq.
Material ma'lumot uchun tayyorlangan va 2026-yil oktabr holatiga ko'ra O'zbekiston Respublikasi qonunchiligiga asoslangan. Aniq vaziyat bo'yicha qaror qabul qilishdan oldin normativ hujjatlarning amaldagi tahririni lex.uz saytida tekshiring yoki soliq maslahatchisiga murojaat qiling.